یکی از نکات محل اختلاف درباره قاعده تبعیت احکام از ملاکات، تبعیت از ملاکات علمی یا واقعی است. به تعبیری آیا علم و جهل مکلف در مصلحت یا مفسده داشتن احکام و متعلقات آنها مؤثر است یا خیر. با مراجعه به منابع مکتوب فقهی و اصولی و تحلیل و بررسی سخنان اندیشوران اصولی در مباحث مختلف، این نتیجه حاصل شده است که اگرچه اکثر احکام تابع ملاکات واقعی هستند، اما محذوری در تبعیت احکام از ملاکات علمی وجود ندارد.
)